وتار
ئێران و ئیسرائیل ‌و رێکەوتنە ئەتۆمییەکە
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌
ھەفتەی رابردوو میدیاکان بۆچونێکی وایان بڵاوکردەوە کە ناوچەکە لەسەر لێواری جەنگێکی وێرانکەرەو زۆرتر جەختیان کردە سەر ئەگەری ھەڵایسانی شەڕ لەنێوان ئێران‌و ئیسرائیل. ئاشکراشە کە ھەڵایسانی شەڕ لە ناوچەکە بەدوور نازانرێ بەڵام لەبەرامبەریشدا ھەوڵەکان بۆ رێگرتن لە خراپتربونی رەوشەکە ھەر بەردەوامن.

چوارشەممەی داھاتوو بنیامین نەتانیاھۆ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، سەردانی مۆسکۆ دەکا‌و لەگەڵ سەرۆکی روسیا ڤلادیمیر پوتین کۆدەبێتەوە. بەدڵنیاییەوە بابەتی سەرەکیی وتووێژی ھەردوولا پەیوەندیی بە سوریاوە دەبێ.
سەردانەکەش ماوەیەکی کەم پێش یەکلابونەوەی ھەڵوێستی ئەمریکا سەبارەت بە مانەوە یان کشانەوە لە رێککەوتنە ئەتۆمییەکەی ئێران ئەنجام دەدرێ، کە ئەمەش بەم مانایە دێت کە پوتین ‌و نەتانیاھۆ باسی رێککەوتنە ئەتۆمییەکە و بڵاوبونەوەی ھێزەکانی ئێران لە سوریا دەکەن.

روسەکان پشتگیریی بەردەوامبونی رێککەوتنە ئەتۆمییەکە دەکەن و پێیان وایە رێککەوتنەکە بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیریی ناوچەکە زۆر گرنگە. زۆربەی لایەنە نێودەوڵەتییەکانیش پشتگیریی بەردەوامبونی رێککەوتنەکە دەکەن. بەکردەوەش، ناوچەکە و ھەروەھا ھەموو جیھان، پێویستی بە بەردەوامبونی رێککەوتنەکەیە. بەڵام ھێشتا نەزانراوە روسیا تا چ ئەندازەیەک دەتوانێ جڵەوی ئیسرائیل بگرێ. ئەگەر نەتانیاھۆ بەدەستبەتاڵی لە مۆسکۆ بگەڕێتەوە، ھەموو ئەگەرەکان بەکراوەیی دەمێننەوە، بەتایبەتی ئەگەر ترەمپ بڕیاریدا لە رێککەوتنە ئەتۆمییەکە بکشێتەوە.

ئەگەر ئەمریکا‌و ئیسرائیل پلانی روخاندنی رژێمی ئێرانیان بەدەستەوە بێ، زۆر ئەستەمە ئەم ئامانجە بەبێ لەشکرکێشیی زەمینی ئەنجام بدرێ. رژێمی ئێران بە گورزی ئاسمانی ‌و موشەکی ناڕوخێ، بەتایبەتی کە لە ئێران ئۆپۆزیسیۆنێکی بەھێز نییە ‌و ھەر لەشکرکێشییەک بۆ سەر وڵاتێکی بەربڵاو‌و خاوەن ژمارەیەکی زۆری دانیشتوان( نزیکەی ٨٠ ملیۆن) لە سەرکێشییەکی گەمژانە بەولاوە ھیچی تر نابێ، جگە لەوەی کە ئێران دەتوانێ خۆی لەبەردەم گورزە ئاسمانی‌و موشەکییان رابگرێ‌و وەڵامیش بداتەوە، تەنانەت توانای وێرانکردنی ئیسرائیل ‌و سعودیەشی ھەیە، بەتایبەتی کە ھیچ کامێکیان ھیچ قوڵاییەکی ستراتیجیی نییە. بۆیە ئەستەمە جوگرافیای شەڕەکە ئێران بگرێتەوە. بەڵام دور نییە شەڕی ئیسرائیل –ئێران لەسەر خاکی سوریا‌و لوبنان روو بدا‌و لە دۆخێکی وادا شەڕەکە ھێزەکانی سوپای سوریا و حزبوللاش دەگرێتەوە.

بەپێی ھەواڵەکان، حزبوللا زۆربەی ھێزەکانی لە سوریاوە بۆ لوبنان گواستۆتەوە کە ئەمەش لەکاتی ھەڵایسانی شەڕدا پانتایی شەڕەکە فراوانتر دەکات و کێشەیەکی گەورە بۆ ئیسرائیل دروست دەکا، بەتایبەتی لەباشووری لوبنان.
تەمومژاویترین خاڵ لە مەسەلەکەدا ئەوەیە کە ھێشتا ئامانجی سیاسیی شەڕی چاوەڕوانکراو دیار نییە، چونکە ھەڵایساندنی ئەو شەڕە نابێتە مایەی روخانی رژێمی ئەسەد، کاریگەرییەکی زۆریشی لەسەر رژێمی ئێران نابێ. بەپێچەوانەوە، ھەر شەڕێک کە ئیسرائیل لەدژی رژێمی ئەسەد یان لەدژی ھێزەکانی ئێران یان لەدژی حزبوللای لوبنان ھەڵی دەگیرسێنێ، دەبێتە مایەی ئەوەی سوریا ‌و ئێران و حزبوڵڵای لوبنان ھاوسۆزییەکی فراوانی ناوچەکە بەدەست بێنن. ھیچ بەڵگەیەکیش لەسەر ئەوە نییە کە ئیسرائیل دەتوانێ لەم شەڕە ئامانجەکانی بەدەست بێنێ.

لەناو ئەو سەرکردانەی کەلە قەیرانی سوریا بە ئەکتەری بەھێز دادەندرێن، دوو سەرکردە تا ئێستا قڕ‌و قپیان لێ کردووەو ورتەیان لە دەم نەھاتۆتە دەرێ. ئەو دوو سەرکردەیەش پوتین‌و ئەردۆغانن کە رووداوەکانی سوریا کاریگەریی زۆریان لەسەر سیاسەتی وڵاتەکانیان ھەیە. لە کاتێکدا روسیا‌و ئێران‌و تورکیا ھاوپەیمانییەکی بەھێزیان لە سوریا ھەیە، ھەڵایسانی شەڕ دژی ھەر یەکێکیان ئەوانیش تێوە دەگلێنێ، بەتایبەتی کە لاوازبوونی ھاوپەیمانییەک پێگەی ھەرسێکیان لە سوریا لاواز دەکا. رەنگە مەسەلەکە بۆ ئەردۆغان دژوارتر بێ چونکە ئەو وەک ئیسلامیستێکی ئایدیۆلۆژیست لێی ناوەشێتەوە تەنھا بە گوفتار دژی ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر وڵاتێکی موسڵمان بوەستێتەوە.

بەڵام پوتین زۆر شتی لێ رادەبینرێ. ئەگەر مۆسکۆ ‌و دیمەشق بتوانن ئۆپەراسیونێکی سەرکەوتوو لە باشوری سوریا، بەدرێژایی سنوری سوریا- ئوردون، بەڕێوە بەرن و لەماوەیەکی پێوانەییدا ناوچە سنورییەکە پاک بکەنەوە، بەشێکی گرنگی پلانە دانراوەکانی نەیارانیان ھەڵدەوەشێننەوە. لەھەمان کاتدا پوتین تاکە کەسە کە بتوانێ سنورێک بۆ رۆڵی ئێران لە سوریا دابنێ. ئەگەر مۆسکۆ و تاران لەسەر ئەم مەسەلەیە بگەن بە سازان، دەشێ دەریچەیەک بۆ دەربازبون لە ئەگەرە مەترسیدارەکان بدۆزرێتەوە. فراوانبونی بازنەی شەڕ، توانای کۆنترۆڵ کردنی رووداوەکان کەم دەکاتەوە. ئەمەش بۆ ھەموو لایەک وەک یەکە، چ ئەوانەی پلانی شەڕیان ھەیەو چ ئەوانەی بەدوای دەریچەیەکی گونجاودا دەگەڕێن.

ئەم وتارە دەربڕی ڕاوبۆچونی نوسەر خۆیەتی و کوردسات نیوز لێی بەرپرس نیە
5/7/2018 3:03:09 PM
‌‌ بابەتەکانی تری نوسەر ...
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌