وتار
رۆڵی رۆژنامەگەری لە سەردەمی شۆڕشگێڕیدا…
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌
 (شەرارە وەک نمونە)

پاش ھەرەس ھێنانی شۆڕش لە ساڵی ١٩٧٥، کورد گەڕایەوە بۆ چوارگۆشەی یەکەم. بەمجۆرە، پاش ھەرەس، کورد سەرلەنوێ تێ ھەڵچۆوەو ئەزمونێکی شۆڕشگێڕانەی نوێی سەخت ‌و دژواری دەست پێ کرد. لە حوزەیرانی ھەمان ساڵ، تاڵەبانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانی دامەزراندو دەستی بە دابین کردنی ھەموو پێداویستییەکانی ھەر رێکخستنێکی سیاسیی تازە کرد، لەپێش ھەموویانەوە، رۆژنامەیەکی ناوەندی بۆ ناساندنی حزبە تازەکەو بانگەشە بۆ نۆڕینەکانی ‌و ھێنانە ئارای گوتارێکی سیاسیی گونجاو بۆ قۆناغی دامەزراندن.

تاڵەبانی ھەر لەسەرەتاوە پەی بە ھێزی وشە بردبوو، بۆیە دەیویست رۆژنامەکەی کە بڕیاری دەرکردنی داوە، رەنگدانەوەی ئەو قۆناغە شۆڕشگێڕییە بێت کە گوزارشتی لێ دەکات.

لە کۆبونەوە بەراییەکانی دەستەی دامەزرێنەر، بڕیاری دەرکردنی دوو رۆژنامە درا، یەکێکیان بە عەرەبی ‌و ئەوی تر بەکوردی. بۆ ئەو رۆژنامەیەی کە نیاز وابوو بە زمانی عەرەبی دەر بکرێ، خودی تاڵەبانی ناوی «شەرارە»ی بۆ ھەڵبژاردو ھەر خۆیشی ئەو دروشمەی بۆ ھەڵبژارد کە لە ھەموو ژمارەیەکدا لە شوێنێکی دیاری لاپەڕەی یەکەم دادەنرا، ئەویش رستەیەکە دەڵێ "لە پزیسکەوە ئاگر ھەڵدەگیرسێ"

بێگومان لە ھەلومەرجی ئەو سەردەمەدا، دەرکردنی «شەرارە» کارێکی ئاسان نەبوو. ژمارەی یەکەم، لە دیمەشقی پایتەختی سوریا، پاش پێنج مانگ لە دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، دەرچوو. ئەو دەمی، حزب خاوەنی ھیچ دامودەزگایەکی راگەیاندن نەبوو. بۆیە سورییەکان مشوری لایەنە تەکنیکییەکانیان خواردو بەڵێنیان دا ئەرکی تایپ ‌و چاپ ‌و دیزاین کردن بگرنە ئەستۆ. ئەرکی ئامادەکردنی بابەتەکان لە ئەستۆی دەستەی دامەزرێنەردا بوو.
تاڵەبانی لێپرسراوەتیی «شەرارە»ی گرتە ئەستۆو رۆڵی سەرنوسەری بینی. لەو کاتەوە، وەک لە زۆربەی رۆژنامەکانی ئۆپۆزیسیۆندا دەبینرێ، نەریت بوو کە ئاماژە بە ناوی سەرنوسەرو ئەندامانی دەستەی نوسەران نەدرێ. شەرارە، تا کۆتایی، ئەم نەریتەی پاراست. شەرارە لە خولی یەکەمدا ھیچ ئاماژەیەکی تێدا نیە نە بۆ ناوی تاڵەبانی وەک سەرنوسەرو نە بۆ ناوی ئەو کەسانەی کە بەشدارییان تێدا کردووە. تاڵەبانی زۆرتر خۆی بۆ نوسینی سەروتارەکانی رۆژنامەکە تەرخان کرد. لە سەرجەمی ھەشت سەروتاری ھەشت ژمارەی بەرایی، تاڵەبانی حەوت سەروتاری نوسیوە. سەروتاری ھەشتەم، دکتۆر فوئاد مەعسوم نوسیویەتی. لەکاتی نوسینی ئەم سەروتارەدا، تاڵەبانی لەناو وڵاتدا بوو، لە گوندی نۆکان، لەسەر سنوری عیراق- ئێران، جێگیر ببوو.

تاڵەبانی رۆڵێکی سەرەکیی لە ئامادەکردنی بابەتەکانی خولی یەکەمدا ھەبوو. ئەم خولە ھەشت ژمارەی لێ دەرچووە. ژمارەی یەکەم بابەتێکی تاڵەبانیی دەربارەی ئامانجەکانی رۆژنامەکە تێدایە، ھەروەک بانگەوازێکیشی تێدا بڵاو کراوەتەوە، ئاراستەی جیھانی عەرەب کراوەو تێیدا داوای پشتگیری کردنی خەباتی کوردی عیراق لە دژی رژێمی عیراق دەکات.

«شەرارە» لە خولی یەکەمدا دەستەی نوسەرانی، بەو مانایەی کە ئەمڕۆ باوە، نەبوو. بەڵام بە تەنیشت تاڵەبانییەوە، ئەکتەری کارا ھەبوون. بزوێنەری سەرەکیی رۆژنامەکە، دکتۆر فوئاد مەعسوم بوو کە بەکردەوە رۆڵی بەڕێوەبەری نوسینی دیوە، وەک لە میدیای ئاساییدا باوە. بەڵام لێرە شیاوی ئاماژە پێ کردنە کە ئەو لە چالاکییەکانیدا ئەرکی بەڕێوەبەری نوسینی تێپەڕاندووە چونکە ھەم وتاری بۆ رۆژنامەکە نوسیوە، ھەم ھەواڵ ‌و دەنگوباسەکانی داڕشتووە، ھەم ھەندێ وتاری کە تایبەت بۆ شەرارە نوسراوە، لە کوردییەوە کردووە بە عەرەبی، ھەم سەرپەرشتیی دیزاین ‌و ھەڵە چنیی کردووەو ھەروەھا بە تەواوی رۆڵی سەرپەرشتیاری چاپی گێڕاوە. دواتر، دکتۆر مەعسوم بووە سەرنوسەری راستەقینە. سەرقاڵبونی تاڵەبانی بە کارە سیاسی ‌و دپلۆماتکارییە پێویستەکانەوە، وای کرد ئەرکی سەرنوسەری ھێدی ھێدی بکەوێتە ئەستۆی دکتۆر مەعسوم ‌و لە کۆتاییدا تاڵەبانی ھەر ئەوەندە دەرفەتی بۆ مایەوە کە بە نوسینی سەروتارو ھەندێ وتار بەشداری بکا. بۆیە، رەنگە پێویست بەوە بکات کە لە ئازاری ١٩٧٦ بەدواوە، واتە لە ژمارەی سێیەم بەدواوە، دکتۆر مەعسوم بە سەرنوسەر بناسین.

جگە لە دکتۆر مەعسوم، ھەر یەک لە نەوشیروان مستەفاو عادل موراد ژمارەیەکی باش وتاریان بۆ شەرارە نوسیوە. نەوشیروان مستەفا بە کوردی وتاری نوسیوەو دکتۆر مەعسوم کردویەتی بە عەرەبی. ئەو لە ژمارەی دووەم بەدواوە بەشداریی کردووە. عادل مورادیش لە زۆربەی ئەو وتارانەی کە بۆ شەرارەی نوسیوە، زۆرتر چۆتە سەر باسەکانی تایبەت بە رێکخراوەکانی خوێندکاران ‌و لاوان. لە دەرەوەی دەستەی دامەزرێنەر، ھەر یەک لە جەمیل تاڵەبانی ‌و دکتۆر جەمال رەشید چەند وتارو کۆمێنتێکیان نوسیوە.

سورییەکان کە ناکۆکییەکی توندیان لەگەڵ رژێمی عیراقدا ھەبوو، رازی بون کارئاسانی بۆ کاروباری چاپ بکەن. لەم سەروبەندەدا رۆژنامەکە لە کۆتایی ١٩٧٥ بەدواوە تا سەرەتای ١٩٧٨، بە تیراژی ٢٠٠٠ تا ٥٠٠٠ دانە، لەچاپخانەی سەرکردایەتیی نەتەوایەتیی پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەب لە دیمەشق چاپ کراوە.
تاڵەبانی خۆی ناوی «شەرارە»ی بۆ رۆژنامەکە ھەڵبژارد. ئەم ناوە پەیوەندییەکی مێژویی پتەوی بە کەلەپوری شۆڕشگێڕانەی جیھانەوە ھەیە. سەرکردەی کۆمۆنیستی روس، ڤلادیمیر ئیلیچ لینین، کاتێک لە ساڵی ١٩١٠دا لە دەرەوەی روسیا بوو، رۆژنامەیەکی بە ناوی «ئایسکرا» وە دەرکرد. ئەم وشەیە لە زمانی روسیدا مانای پزیسک دەداو لە عەرەبیدا بەرامبەر بە وشەی شەرارەیە. ئامانجی گەورەی لینین ئەوە بوو کە «ئایسکرا» بکا بەو پزیسکەی کە بڵێسەی شۆڕشە مەزنەکەی لێ بەرپا دەبێ. ئایسکرا لە شارێکەوە گوێزراوەتەوە بۆ شارێکی تر. لە لایبزگەوە چۆتە میوونشن ‌و لەوێوە بۆ لەندەن، دواتریش بۆ ژنێڤ لە سویسرە. پاش دابەشبونی کۆمۆنیستەکان بەسەر باڵی کەمینەی مەنشەفیک ‌و باڵی زۆرینەی بەلشەفیکدا، باڵی مەنشەفیکەکان بە سەرکردایەتیی شۆڕشگێڕی روس پلیخانۆڤ، دەستی بەسەر ئایسکرادا گرت. پاشان ستالین لە جۆرجیا لێی سەندنەوەو دەستی بەچاپکردنەوەی کردەوە. لە کەلەپوری شۆڕشگێڕانەی عیراقدا، بەکارھێنانی ناوی «شەرارە» دەچێتەوە سەر پارتی کۆمۆنیستی عیراق کە لە ماوەی ساڵانی ١٩٤٠-١٩٤٣دا، رۆژنامەیەکی نھێنیی بەناوی «شەرارە»وە، بۆ ناساندنی سیاسەتەکەی ‌و شرۆڤەکردنی نۆڕینە ئایدیۆلۆژییەکانی، دەرکردووە.
بە لای حزبێکەوە کە ھەر لە دەستپێکەوە باوەڕی تەواوی بەوە ھەبوە کە لە ساڵی ١٩٧٥دا بژاردەی ھەرەس پێ ھێنانی شۆڕش تاکە بژاردەی بەردەم کورد نەبوەو بژاردەی تاقیکردنەوەی شێوەی دیکەی خەباتی چەکدار کارێکی مەحاڵ نەبوە، ھەڵبژاردنی ناوی «شەرارە» بۆ رۆژنامەکە زۆر گونجاو بووەو زۆر بە باشی گوزارشتی لە میتۆدی بیرکردنەوەو ئامانجە شۆڕشگێڕییەکانی دامەزرێنەرانی حزبەکە کردووە.

ھەڵبژاردنی ئەم ناوە بۆ رۆژنامەکە رەنگدانەوەی فاکتەرە ئایدیۆلۆژییەکان بووە. بەڵام بۆ رێکخراوێک کە لە جۆش ‌و خرۆش دایە و ھەموو ھەوڵ و کۆششی خۆی بۆ بەگەڕخستنەوەی خەباتی چەکدار تەرخان کردووەو بە بایەخێکی زۆرەوە دەڕوانێتە ئەم مەسەلەیە، ھەڵبژاردنی ناوەکە زۆر لەجێی خۆیدا بووەو زۆر بە رونی لەگەڵ پێداویستییە پرەگماتیکییەکاندا گونجاوو تەبا بووە. لە یەکەم سەروتاردا، تاڵەبانی زۆر بە رونی گوزارشتی لە گوتاری چەپگەرا شۆڕشگێڕییەکەی رۆژنامەکەی کردو وتی «ئەم رۆژنامە جەنگێکی بێ وچان لە دژی ئیمپریالیزم ‌و زایۆنیزم ‌و کۆنەپەرستە ئەڵقە لەگوێکان ھەڵدەگیرسێنێ ‌و داکۆکی لە مافی چارەی خۆنوسینی گەلانی رۆژھەڵاتەکەمان ‌و لە دامەزراندنی پەیوەندیی دۆستانەو ئارەزومەندانەی نێوانیان دەکات، ھەروەک کەمتەرخەم نابێ لە ریسواکردن ‌و دژایەتی کردنی پڕۆژە ئیمپریالیستییەکان ‌و پیلانە کۆنەپەرستییەکان».
«شەرارە» لە خولی یەکەمدا بە شێوەیەکی راستەوخۆ گوزارشت لە تێڕوانینە ئایدیۆلۆژییە چەپگەراکان ناکا، بەڵام تا ئەندازەیەکی زۆر لە ژێر کاریگەریی مارکسیزم دایە. ئەمەش لە ناخی گوتارە سیاسییەکەی رەنگی داوەتەوە. «شەرارە» بە شێوەیەکی ئاشکراو راستەوخۆ بانگەشەی بۆ ھیچ تیۆرییەکی شۆڕشگێڕانەی چەپگەرا نەکردووە بەڵام بە میانڕەوترین شێوەو بەبێ ئەوەی لاسایی کۆمۆنیستەکان بکاتەوەو رستە درێژدادڕەکانی ناو ئەدەبیاتی شۆڕشگێڕانە بکاتە چاوگ ‌و پاڵپشت بۆ راو بۆچونەکانی خۆی، تێڕوانینە چەپگەراکانی خۆی بە رێکوپێکی داڕشتووە. بە کردەوە، لە ژمارەی دووەم بەدواوە، لە کاپشنەکەی دەستە راستی لاپەڕەی یەکەمدا، دەستی بە بانگەشەکردن بۆ تیۆرییە چەپگەرا کلاسیکییە باوەکەی پێویستیی بونی حزبێکی «شۆڕشگێڕی پێشڕەو» کردو بە ناوەڕۆک ئاماژەی بۆ «حەتمیەتی شۆڕشگێڕانە» کرد کە بیرۆکەیەکی باوی ناوەندە چەپگەراکانەو تێیدا رونی کردەوە کە کورد پێویستی بە «پێشڕەوێکی شۆڕشگێڕە» ‌و ئەو پێشڕەو شۆڕشگێڕە لەرەوتی خەباتی نیشتمانیدا پەیدا دەبێ.

لە ژمارەی چوارەمدا، لە دوتوێی ھەندێ بابەتی وەک یادکردنەوەی جەژنی جیھانیی ١ی ئایاری چینی کرێکاراندا، مۆرکی چەپڕەوانە زەقتر دەردەکەوێ. لە دوو وتاری لاپەڕە یەکدا، «شەرارە» لە رەوتی باس کردنی پێویستیی یەکڕیزیی کورد لە قۆناغی راگوزەر، واتە لە قۆناغی ھەرەس ھێنانی شۆڕشەوە بۆ قۆناغی دەستپێکردنەوەی خەباتی چەکدار، تیۆریی چوار چینە نیشتمانییەکەی بەرجەستە کردو لەم چوارچێوەیەدا شرۆڤەیەکی بۆ رۆڵی چینی کرێکاران پێشکەش کرد کە تێیدا چینی کرێکاران «ئەو چینەیە کە لە روی مێژوییەوە شایستەی سەرکردایەتی کردنی شۆڕشی رزگاریی نیشتمانی ‌و دیموکراتییە کە لەم چەرخەدا (چەرخی ھەرەس ھێنانی سەرمایەداری ‌و ئیمپریالیزم ‌و سەرکەوتنی سۆسیالیزم) بۆتە شۆڕشێکی دیموکراتیی گەلی». لە وتارەکەی تردا کە ئەویش بۆ یادکردنەوەی جەژنی جیھانیی کرێکاران تەرخان کراوە، چینی کرێکاران بە «چینی رابەر» ناوزەد کراوەو ئاھەنگ گێڕان بەم بۆنەیەوە «بۆتە سیمبولی ھاوبەستەگیی ئینتەرناسیۆنالیستی ‌و ھاوخەباتیی نێوان کرێکارانی جیھان ‌و گەلانی ستەمدیدە، ئەویش لەو روانگەیەوە کە کرێکارانی جیھان ‌و گەلانی ستەمدیدە دوو دوژمنە سەرسەختەکەی ئیمپریالیزم ‌و تەواوی شێوەکانی چەوسانەوەن ‌و ھەروەھا لەو روانگەیەشەوە کە بزاوتی دلێرانەیان… دوو چاوگی مەزنی شۆڕشە سەرفرازەکەی ئەم سەردەمەن، کە شۆڕشی سۆسیالیستی جیھانییە».

سەرەڕای گوتارە چەپگەراکەی ‌و ئاماژەکانی ناو وتارەکان بۆ ستراکچەرە ئایدیۆلۆژییە مارکسیستییەکان، «شەرارە» گوتارە نیشتمانییەکەی خۆی پاراست، ئەم گوتارە نیشتمانییەی بەسەر گوتارە چەپگەراکەیدا زاڵ کردو ھەرگیز کارێکی وای نەکرد ببێ بە رۆژنامەیەکی مارکسیستی.

بەھەر حاڵ، پابەندبونی «شەرارە» بە گوتاری چەپگەرا وەک پابەندبونێکی بەردەوام مایەوە بەڵام رادەی پابەندبون بە تێزە شۆڕشگێڕییەکانی نزیک لە چەمکی مارکسیستی، پاشەکشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی. دەتوانین تێبینیی ئەوە بکەین کە لەگەڵ وەستانی «شەرارە» لەساڵی ١٩٧٨، ئایدیۆلۆژیا وەک رێبەری سیاسەت کاریگەریی خۆی لەدەستدا. لە خولی دووەمیدا کە لە ساڵی ١٩٧٩ دەست پێدەکا، دەبینین «شەرارە»، بەقەد رۆژگاری خولی یەکەم، زۆر بەتەنگ ئەوەوە نیە کە ئایدیۆلۆژیا بکاتە رێنیشاندەری سیاسەت. خولی یەکەمی لێ بترازێ، «شەرارە» لە خولەکانی دادێ گوتارێکی پرەگماتیی میانڕەوتر پیادە دەکا. ئەو جۆش ‌و خرۆشە ئایدیۆلۆژییەی کە بەسەر خولی یەکەمی شەرارەدا زاڵ بوو، رەنگە پەیوەندیی بە سروشتی قۆناغەکەوە ھەبوو بێ. دیارە ئەو ھۆکارانەی کە پەیوەندییان بە قەوارەی لێپرسراوەتییەوە ھەیە، بەتایبەتی پاش گەڕانەوەی سەرکردە دامەزرێنەرەکان بۆ ناو وڵات بۆ رابەرایەتی کردنی خەباتی چەکدار لە بارودۆخێکی ئێجگار سەخت ‌و دژواردا، رۆڵێکی زۆریان لە ھاندانی شەرارە بۆ پیادەکردنی گوتارێکی سیاسیی میانڕەوترو پرەگماتیتر ھەبوە. لە خولی یەکەمدا «شەرارە»، بە قوڵی، پەی بەوە بردبوو کە دابین کردنی پێداویستییەکانی بەڕێوەبردنی پرۆسەیەکی ئاڵۆزی وەک زیندوکردنەوەی خەباتی چەکدار، لەپێشی پێشەوەی ئەرکەکانە. لەم چوارچێوەیەدا کار بۆ ئەوە کرا کە ئایدیۆلۆژیا ببێ بە مایەی بەخشینی ھێزێکی ماددی. لەناوخۆشدا ئەو پێداویستییە پرەگماتیکییانەی کە پاڵپشتن بۆ بەردەوامبونی خەباتی چەکدار وایان لە گوتاری سیاسی کرد نەرمییەکی زۆرتر نیشان بداو رێچکەیەکی میانڕەوتر بگرێتە بەر. ئەمەش ئاسەواری لەسەر تێکڕای چاپەمەنییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە ناوخۆداو ھەروەھا لەسەر وتارە بڵاوکراوەکانی ناو «شەرارە» بەجێ ھێشت.
ئەو فاکتەرەی کە زۆرترین رەنگدانەوەی لەسەر گوتاری سیاسیی ژمارەکانی خولی یەکەمی «شەرارە» ھەیە، ھەرەسە کتوپڕو ناچاوەڕوانکراوەکەی ساڵی ١٩٧٥ی شۆڕشە دوا بەدوای واژۆکردنی پەیمانی جەزایر لەنێوان عیراق ‌و ئێران. لەم سەروبەندەدا شەرارە بە بەردەوامی بانگەشەی بۆ ئەو تیۆرییە کردووە کە بژاردەی ھەرەس ھێنانی شۆڕش پاش بەستنی پەیمانی جەزایر بژاردەیەکی حەتمی نەبوەو جگە لە بژاردەی پەنا بردن بۆ ئێران ‌و ھەڵوەشاندنەوەی ھێزی پێشمەرگە بژاردەی دیکە ھەبوەو دەشتوانرا، پاش گۆڕینی شێوازی بەڕێوەبردنی شۆڕش ‌و ئافەروزکردنی ستراتیجی پشت بەستن بە کۆمەکی ئێران ‌و دانانی ستراتیجێکی تایبەت بە پشت بەخۆ بەستن، درێژە بە تێکۆشان بدرێ.
«شەرارە» بە شێوەیەکی چڕ پێی لەسەر بژاردەی پشت بەخۆ بەستن داگرت ‌و لەژمارەی شەشەمدا لە وتارێکدا بە ناونیشانی «پرنسیپی پشت بە خۆ بەستن یان پشت بە بێگانە بەستن؟ کام رێگا بگرینە بەر؟ «پشتیوانیی لە بژاردەی پشت بە خۆ بەستن کردو وای دانا کە ھەر کۆمەکێکی دەرەکی، چەند بێگەردو دڵسۆزانەو مرۆڤانە بێ، لە «سەرچاوەیەکی لاوەکیی یارمەتیدەر» بەولاوە ھیچی تر نیەو لەم سەروبەندەشدا جەختی کردە سەر ئەوەی کە سەرچاوەی راستەقینەی ھێز، گەلە.
«شەرارە» زۆر بە وردی گوزارشتی لە پلانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بۆ دەستپێکردنەوەی خەباتی چەکدار کرد. پلانەکە دەری خست کە کورد لە ساکاویی ھەرەس بێدار بۆتەوەو سەرقاڵی دانانی بەرنامەی دەستپێکردنەوەی خەباتی چەکدارە. ھەر چۆنێک بێ، دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ھەر لە سەرەتاوە ھاوتەریب بوو لەگەڵ پلانی دەستپێکردنەوەی خەباتی چەکدارو لەم رووەوە «شەرارە» لە یەکەم سەروتاریدا بڵاوی کردەوە کە «ئەم رۆژنامەیە ئەو پزیسکە دەبێ کە بڵێسەی خەباتی شۆڕشگێڕانەی لێ دروست دەبێ ‌و ھەر ئەم بڵێسەیەشە کە رێگای رزگاریی نیشتمانیی دیموکراتیمان، رێگای خەباتی جەماوەریی شۆڕشگێڕانەی تەبا لەگەڵ ھێزە پێشکەوتنخوازەکانی عەرەبی عیراق لە چوارچێوەی بەرەیەکی یەکگرتوی تێکۆشەرانەدا، رۆشن دەکاتەوە». لەگەڵ تێھەڵچونەوەی خەباتی چەکدار لەساڵی ١٩٧٦دا، «شەرارە» لە ژمارەی پێنجەمدا سەروتارێکی بە ناونیشانی «پزیسکەکە بڵێسەی لێ دروست بوو» بڵاوکردەوە. ناونیشانەکە پڕاوپڕ ناواخنی سەروتارەکەی دەربڕیوەو پێویست بە نمایش کردنی ھیچ بڕگەیەکی ناکات.
لە دیکۆمێنت کردن ‌و تاوتوێ کردنی مێژوی «شەرارە» دا کەمتەرخەمییەکی زۆر ھەیە. نە لە ساڵانی نەوەدەکانداو نە لە دەیەی یەکەمی ئەم سەدەیەدا، ھیچ توێژینەوەیەک دەربارەی «شەرارە» بڵاو نەکراوەتەوە. ئەگەر ھەندێ بەسەرکردنەوەی سەرپێیی ‌و ناوھێنانی شەرارە لە رەوتی گێڕانەوەی بیرەوەرییەکان ‌و چاوپێکەوتنەکان و وتاری بۆنەکان ‌و نوسینەکانی تایبەت بە گێڕانەوەی کاروباری ژیانی رۆشنبیریی ناو شۆڕش بخەینە لاوە، ھیچ نوسینێکی شایستەو تێرو تەسەل دەربارەی رۆژنامەیەکی سەنگین ‌و دێرین ‌و کاریگەری وەک رۆژنامەی «شەرارە» نابینین. ھەرچەند ناشێ ئەم کەمتەرخەمییە بە ئەنقەست بوو بێ، بەڵام خۆ لە کۆتاییدا کەمتەرخەمی ھەر کەمتەرخەمییە. چانسی رۆژنامەی «رێبازی نوێ» کە ئۆرگانی کوردیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوەو ژمارەی یەکەمی، پاش دەرچونی «شەرارە» بە دوو مانگ دەرچووە، لە چانسی «شەرارە» چاکتر بووە چونکە «رێبازی نوێ» دوای ئەوەی کە وەک رۆژنامە لە کار کەوت، وەک گۆڤار بەردەوام بوو و لە ساڵی ١٩٩٢ بەدواوە مەکتەبی رێکخستن ئەرکی دەرکردنی گرتە ئەستۆ.

ھۆی ئەوەی کە ھیچ توێژینەوەیەک دەربارەی «شەرارە» نیە، زۆرتر بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە ھەموو ژمارەکانی رۆژنامەکە تا ئێستا دابین نەکراون. گومانیشی تێدا نیە کە بەبێ دابین کردنی ھەموو یاخود لانی کەم زۆربەی ژمارەکان، ئەستەمە بتوانرێ توێژینەوەی تێرو تەسەل لەسەر ھیچ چاپکراوێکی دەوری ئامادە بکرێ. بۆ تاوتوێ کردنی ئەدەبیاتی قۆناغی شۆڕشگێڕی، پێویستە ئەرشیفێکی تەواو لەبەر دەست بێ کە ھەموو بەرھەمەکانی دامودەزگا رۆشنبیری ‌و میدیاییەکانی شۆڕش لە ماوەی ١٩٧٦-١٩٩١ بگرێتەوە. بەڵام ئەرشیف کردنی چاپەمەنییەکانی قۆناغی شۆڕشگێڕی، لە کاتێکی درەنگدا، لە ساڵی ١٩٩٧، دەستی پێ کرد. ئەم کەیسە بە دەستپێشخەرییەکی تایبەت، لەلایەن خوالێخۆشبوو ئازاد خانەقینییەوە جوڵێنراو دواتریش بە پشتیوانیی بەڕێز ھێرۆ برایم ئەحمەد بەڕێوە چوو. لەم ھەوڵەدا ئەوەندەی لە چاپەمەنی ‌و وێنەو کاسێتەکانی قۆناغی شۆڕشگێڕی، دەست پێی راگەیشت، کۆ کرایەوە. لە ئاھەنگی سەد ساڵەی رۆژنامەگەریی کوردیدا لە ساڵی ١٩٩٨ لە شاری سلێمانی، خانەقینی یەکەم وتاری دەربارەی ئەرشیفی قۆناغی شۆڕشگێڕی، وردتر دەربارەی چاپەمەنییەکی ئەو قۆناغە، پێشکەش کرد. دواتر وا بە خەیاڵیدا ھات کە پەرە بە وتارەکە بداو بە زانیاریی زۆرتر دەوڵەمەندتری بکات. وتارەکە، پاش ئەوەی کە بەدرێژایی زیاد لە ساڵێک کاری بەردەوام ‌و بێ وچانی تێدا کرا، پوختەترو قەبەتر بوو ‌و بەو ئاستەی گەیشت کە ببێ بە کتێبێکی قەوارە مامناوەنجی ٢٠٠ لاپەڕەیی بە ناونیشانی «مادێنا: مێژوو و ببلۆگرافیای راگەیاندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ١٩٧٥-١٩٩١». ھەرچەند کتێبەکە ئەو مەرجانەی تێدا نیە کە فۆرمی توێژینەوەیەکی تەواو وەرگرێ، بەڵام چەردەیەک زانیاریی لە دوتوێی لاپەڕەکاندا لە خۆ گرتووە کە یارمەتیی لێکۆڵیاران دەدا وێنەیەکی رون دەربارەی چالاکیی دامودەزگا رۆشنبیرییەکان بکێشن.

خانەقینی لە رەوتی ھەڵسوڕانێکی چوست ‌و چالاکانەو بە بەرنامەدا زۆرترین دیکۆمێنتی کۆ کردبۆوە. دیکۆمێنتە کۆکراوەکان ژمارەکانی رۆژنامەی شەرارەیان تێدا بوو. بە ھۆی ئەو ژمارانەی لەو رۆژنامەیە کۆکرانەوە، خانەقینی بۆی رێک کەوت کە لە کتێبەکەیدا دوو جار بە رونی بچێتە سەر باس کردنی رۆژنامەی «شەرارە»، جارێک لە لاپەڕە ١٦ دا کەتێیدا باسی ئەو ژمارانەی رۆژنامەکەی کردووە کە لە سوریا دەرچون ‌و جارێکی تر لە لاپەڕەکانی ٨٦-٩٠دا، کاتێک بە وردەکارییەکی زۆرترەوە مێژوی رۆژنامەکەی بە شێوەیەکی گشتی گێڕاوەتەوە. ئەم ھەوڵەی خانەقینیی لێ بترازێ، نوسینەکانی تر بە شێوەیەکی تێرو تەسەلتر نەچونەتە سەر گێڕانەوەی مێژوی رۆژنامەکە.

ھەرچەند خانەقینی رەنجێکی زۆری بۆ کۆکردنەوەی ژمارەکانی «شەرارە» داوەو لە کتێبەکەیدا بە باشی لەسەری نوسیوە، بەڵام لە ھەندێ رووەوە توشی ھەڵە بووە. لە کتێبەکەیدا نوسیویەتی «شەرارە» حەوت ژمارەی لە سوریا لێ دەرچووەو وای داناوە کە ژمارەی یەکەم لە تشرینی دووەمی ١٩٧٥ داو ژمارەی حەوتەم، کە گوایە دوایین ژمارەیە، لە ساڵی ١٩٧٧ دەرچووە، لەکاتێکدا رۆژنامەکە لە سوریا ھەشت ژمارەی لێ دەرچووە نەک حەوت. ژمارەی ھەشتەم کە خانەقینی باسی نەکردووە، لە کانونی دووەمی ١٩٧٨ دەرچووە. ئەمە بەم واتایە دێت کە خانەقینی کاتێک دەستی بە کۆکردنەوەی ژمارەکان کردووە، ژمارەی ھەشتەمی چنگ نەکەوتووە، بۆیە وا تێگەیشتووە تەنھا حەوت ژمارە لە رۆژنامەکە دەرچووە. ھەروەھا لە کتێبەکەیدا دەربارەی ژمارەکانی ساڵانی ١٩٨٠‌و ١٩٨١ قڕو قپی لێ کردووە چونکە وا تێگەیشتووە لەم دوو ساڵە ھیچی لێ دەرنەچووە. خودی خۆیشم ھەمان ھەڵەم کرد، کاتێک لە چاپی یەکەمی «ئینسکلۆپیدیای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان» دا نمایشێکی مێژوی شەرارەم کردو پشتم بە زانیارییەکانی ناو کتێبەکەی خانەقینی بەست. دواتر لە چاپی دووەمی ئینسکلۆپیدیاکەدا ھەڵەکەم راست کردەوە. «شەرارە» لەماوەی ١٦ ساڵداو لە دوتوێی حەوت خولدا، نزیکەی ١٠٠ ژمارەی لێ دەرچووە. دەرچونی بە پچڕ پچڕی ‌و بە ناڕێکوپێکی، دۆخی سەختی ئەو سەردەمە نیشان دەدا کە رۆژنامەکەی لێ دەرچووە. ھەشت ژمارەی بەرایی رۆژنامەکە لە دیمەشقی پایتەختی سوریا دەرچون. لە ساڵی ١٩٧٩دا روخانی رژێمی شا لە ئێران، ئەو دەرفەتەی پێکھێنا کە «شەرارە» یەک ژمارەی لە شاری سەقز لێ دەرچێ کە بە ژمارەی یەکەمی خولی دووەمی دەژمێردرێ. ئەگەر پەیوەندیی نێوان کوردەکانی ئێران ‌و حکومەتی ناوەند گرژیی تێ نەکەوتایەو شەڕ لەنێوانیاندا نەقەومایە، دەکرا ژمارەی دیکەی لە سەقز لێ دەرچووایە. دواتر تێھەڵچۆوە، لە گوندی تووژەڵە ھاتە مەیدانەوەو لەوێ ژمارەکانی خولی سێیەم ‌و چوارەمی لێ دەرچوو. لە ساڵی ١٩٨٣ دا «شەرارە» لە سەرشیوی ناوچەی پشدەر خولی پێنجەمی دەست پێکرد. دواتر، لەوێوە، گوێزرایەوە بۆ دۆڵی جافەتی. ساڵی ١٩٨٥، پاش ھەڵگیرسانەوەی شەڕ، دوا بە دوای وتووێژێکی بێ ئاکام لەنێوان یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ‌و حکومەتی عیراق، خولی شەشەمی دەست پێکرد. ژمارەکانی ئەم خولە، یەک ژمارەی لێ دەرچێ کە ساڵی ١٩٨٨ لە دۆڵەکۆگە دەرچوە، ھەموی لە دۆڵی جافەتی دەرچون. پاش تەشەنە سەندنی ئاسەواری جەنگی کیمیایی لە کوردستان، «شەرارە» بۆ ناو خاکی ئێران کۆچی کردو لەوێ، لە شاری سەقز، خولی حەوتەمی دەست پێ کرد. لەکاتی خۆ سازدان بۆ راپەڕین، رۆژنامەکە راگیرا. دواتر لە ساڵی ١٩٩١ دا لە ھەولێر خولی ھەشتەمی دەست پێکرد کە دوایین خولی تەمەنێتی ‌و لەم خولەدا شەش ژمارەی لێ دەرچووە.

«شەرارە» سیمبولی سەردەمی شۆڕشگێڕییە. ئەمە بەم واتایە دێت کە ئەم ناوە بە شێوەیەکی ریشەیی بە سەردەمی شۆڕشگێڕییەوە بەستراوەتەوەو رەنگە بە کەڵکی سەردەمی پاش شۆڕش نەیەت. بۆ ئێمە، ئەوانەی کە لە دەزگای ناوەندیی راگەیاندندا ‌و بەتایبەتی لە رۆژنامەی «شەرارە»دا کارمان کردووە، تەماشاکردنی مەسەلەکە لەو گۆشە نیگایەوە کە «شەرارە» لە سیمبولی سەردەمی شۆڕشگێڕی بەولاوە ھیچی تر نیە، زۆر دڵگرانی کرد بووین ‌و ئۆقرەی لێ بڕی بووین، چونکە قسەکە ئەو مانایەی دەدا کە رەنگە، لە قۆناغی پاش شۆڕشدا، «شەرارە» رابگیرێ. بەکردەوە، مشتومڕ لەم بارەیەوە بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٨٤دا، لە کاتی ئاگربڕو دانوستانی نێوان یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ‌و حکومەتی عیراق، ھاتە ئاراوە. ھۆکاری مشتومڕەکە پەیوەندیی بە خاڵێکی دیاریکراوەوە ھەبوو، ئەویش ئەوە بوو: ئاخۆ ئەگەر لەگەڵ حکومەتی عیراق گەیشتین بە سازان ‌و رێککەوتن، دەتوانین بەردەوام بین لەسەر دەرکردنی «شەرارە» یاخود دەبێ رۆژنامەیەکی دیکە دەربکەین؟ لەم پرسەدا دوو ئاراستە ھەبوو. ئاراستەیەک وای دەبینی کە پێویستە ھەر بەردەوام بین لەسەر دەرکردنی «شەرارە»و پێویست ناکا رۆژنامەیەکی دی بەناوێکی ترەوە دەربکەین. ھەموو کادیرەکانی دەزگای ناوەندیی راگەیاندن کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵ ‌و تۆکمەیان بە ئەندێشەو کەلەپوری شۆڕشگێڕانەی رەسەنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە ھەبوو و کەمتر کەیفیان بە تازەگەری دەھات، لەگەڵ ئەم رایەدا بون کە «شەرارە» بمێنێ. ئاراستەکەی تر بە پێویستی دەزانی دەست لە ناوی «شەرارە» ھەڵبگیرێ ‌و ناوێکی میانڕەوتری وەک «ئیتتیحاد» ھەڵببژێردرێ. ئەوەی کە زۆر پشتیوانیی لەم بۆچونە دەکرد، دکتۆر فوئاد مەعسوم، ئەندامی دەستەی دامەزرێنەرو مەکتەبی سیاسی، بوو. ئەو کەمتر لەژێر کاریگەریی تین ‌و تاوو ئاسەواری فاکتەرە ئایدیۆلۆژییەکاندا بوو و پێشتریش، لە سوریا، کاری لە رۆژنامەیەک بە ناوی ئیتتیحادەوە کردبوو، بۆیە زۆرتر پێوانە پرەگماتییەکانی دەکردە سەنگی مەحەک ‌و کەمتر بایەخی بە جۆش ‌و خرۆشی ئەندێشەیی دەدا. شکستی وتووێژ تا ساڵی ١٩٩١ تەمەنی شەرارەی درێژ کردەوە. لە ساڵی ١٩٩٢دا مشتومڕە کۆنەکە دەربارەی ئەم بابەتە سەری ھەڵدایەوە، بەڵام ئەمجارە کەف ‌و کوڵی مشتومڕەکە تا رادەیەکی زۆر دامرکابۆوە، چونکە گرەوو بیانووی ئەوانەی باوەڕیان بە کۆتایی ھاتنی سەردەمی شۆڕشگێڕی ھەبوو، تۆکمەترو بەبرەوتر بوو، سەرباری ئەوەی کە پشتیوانی لە ناوێکی میانڕەوترو بەچانسترو گونجاوتر بۆ دروست کردنی رایەڵە لەگەڵ پێدراوە ماددییەکان، زیادی کردبوو.

ئەم وتارە دەربڕی ڕاوبۆچونی نوسەر خۆیەتی و کوردسات نیوز لێی بەرپرس نیە
4/7/2018 10:56:35 AM
‌‌ بابەتەکانی تری نوسەر ...
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد‌